دانشگاه زنجان پژوهش‌های معماری و محیط 2588-6363 مقالات آماده انتشار 2026 07 01 Physical-Spatial Components Affecting Self-Care in the Elderly مؤلفه‌های کالبدی–فضایی مؤثر بر خودمراقبتی سالمندان 737212 10.30470/jaer.2026.2086197.1213 FA الهام هاشمی کیا کارشناس ارشد گروه معماری پایدار دانشکده مهندسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران. 0009-0002-9360-3339 مهرداد سلطانی استادیار گروه معماری دانشگاه زنجان، زنجان، ایران. 0009-0000-4616-7234 Journal Article 2026 02 21 <span lang="EN">The rapid growth of the elderly population and demographic transition have increased the need for living environments that address older adults’ physical, psychological, social, and spiritual needs. As older adults spend much of their lives within the built environment, architectural design significantly influences their health, independence, safety, and quality of life. Architecture is not merely a physical setting for activities; it also shapes behavior and supports healthy aging. Well-designed environments can encourage activity, preserve functional abilities, strengthen social participation, and enable independent self-care. This study investigates the role of architecture and the built environment in promoting self-care behaviors among older adults by examining relationships between architectural design principles and dimensions of self-care. It explores how environmental design can enhance quality of life, maintain autonomy, reduce dependence on others, and support physical and mental well-being. Emphasis is placed on accessibility, environmental safety, continuity of movement, spatial legibility, functional flexibility, opportunities for social interaction, and integration with natural elements. These principles are essential characteristics of age-friendly environments that encourage healthy behaviors and active aging. The study adopts a descriptive-analytical method based on an extensive literature review concerning aging, self-care, and architectural design. To identify design indicators, national and international case studies of elderly-oriented architectural projects were analyzed and compared. The cases were evaluated according to their capacity to address the physical, psychological, and social needs of older adults and facilitate self-care through environmental design. Comparative analysis enabled the extraction of architectural concepts and qualities contributing to self-care behaviors. The findings indicate that environments designed according to human-centered and age-friendly principles improve self-care by encouraging physical activity, reducing stress, increasing the sense of control over the environment, strengthening social interaction, and maintaining connections with nature. Clear spatial organization, safe circulation, flexible functional arrangements, and opportunities for community participation enhance older adults’ confidence, and sense of empowerment. The results demonstrate that architecture plays a strategic role in empowering older adults by creating environments that support independence and healthy lifestyles. Integrating self-care principles into architectural design provides an effective framework for improving older adults’ quality of life and developing sustainable, inclusive, supportive environments for an aging society.</span> <span dir="RTL" lang="AR-SA">افزایش جمعیت سالمندان در جوامع معاصر و دگرگونی ساختارهای جمعیتی، ضرورت توجه به کیفیت فضاهای زیستی و طراحی محیط‌هایی متناسب با نیازهای جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی این گروه سنی را بیش از گذشته آشکار ساخته است. سالمندان بخش قابل توجهی از فعالیت‌های روزمره خود را در محیط‌های ساخته‌شده سپری می‌کنند و کیفیت این محیط‌ها می‌تواند بر میزان استقلال، احساس امنیت، مشارکت اجتماعی و سلامت عمومی آنان اثر مستقیم داشته باشد. از این‌رو، معماری تنها به‌عنوان ظرف فیزیکی سکونت تلقی نمی‌شود، بلکه به‌عنوان عاملی مؤثر در شکل‌گیری رفتارهای روزانه و حمایت از فرایند سالمندی فعال و سالم مورد توجه قرار می‌گیرد</span>.<span dir="RTL"> <span lang="AR-SA">این پژوهش با هدف تبیین نقش معماری و محیط کالبدی در ارتقای رفتارهای خودمراقبتی سالمندان انجام شده است و می‌کوشد ارتباط میان ویژگی‌های فضایی و کالبدی محیط با کیفیت زندگی، حفظ استقلال فردی، کاهش وابستگی و تقویت سلامت جسمی و روانی سالمندان را بررسی کند. در این راستا، مؤلفه‌هایی همچون دسترس‌پذیری، ایمنی محیطی، تداوم حرکتی، وضوح فضایی، انعطاف‌پذیری عملکردی، فضاهای تعامل اجتماعی و پیوند با طبیعت به‌عنوان شاخص‌های مؤثر بر خودمراقبتی مورد توجه قرار گرفته‌اند</span></span>.<span dir="RTL"> <span lang="AR-SA">پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل نظری مبانی معماری سالمندمحور و بررسی چند نمونه موردی منتخب از پروژه‌های داخلی و خارجی مرتبط با فضاهای ویژه سالمندان است. نمونه‌های موردی با تمرکز بر نحوه پاسخ‌گویی محیط به نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان تحلیل شده‌اند تا شاخص‌های طراحی مطلوب استخراج و مقایسه شوند</span></span>.<span dir="RTL" lang="AR-SA">نتایج پژوهش نشان می‌دهد که محیط‌های طراحی‌شده بر پایه اصول انسان‌محور و سازگار با ویژگی‌های دوران سالمندی، زمینه انجام فعالیت بدنی روزانه، کاهش استرس، افزایش احساس کنترل بر محیط، تقویت تعاملات اجتماعی و حفظ ارتباط با طبیعت را فراهم می‌کنند و در نتیجه رفتارهای خودمراقبتی سالمندان را به‌طور معناداری ارتقا می‌دهند. همچنین فضاهای دارای خوانایی مناسب، امنیت حرکتی و فرصت‌های مشارکت اجتماعی، نقش مهمی در تقویت عزت‌نفس و احساس توانمندی سالمندان دارند. در مجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که معماری می‌تواند به‌عنوان ابزاری راهبردی در توانمندسازی سالمندان، ارتقای رفاه، حفظ استقلال فردی و بهبود کیفیت زندگی روزمره آنان ایفای نقش کند.</span> https://jaer.znu.ac.ir/article_737212_a9681241c70427aed6af6059817e8401.pdf