در دهههای اخیر، ژئوپارکها بهعنوان الگویی نوین برای مدیریت یکپارچه منابع طبیعی و فرهنگی، جایگاهی ویژه در سیاستهای توسعه پایدار یافتهاند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ژئوپارکهای کوهستانی ثبتشده در شبکه جهانی یونسکو و تدوین الگویی کاربردی برای ایران، به بررسی قابلیتهای دشت مراغه در شمالغرب کشور برای تبدیلشدن به ژئوپارک جهانی میپردازد. موضوع اصلی تحقیق، بررسی نقش معماری زیستبومی در شکلگیری فضاهای فرهنگی و بومسازگار در ژئوپارکهاست؛ بهویژه در مناطقی که ساختار زمینشناسی، اقلیم، فرهنگ بومی و فرم معماری در تعامل مستقیم قرار دارند. در این راستا، پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل موردی، پنج ژئوپارک موفق جهانی شامل کانبولادر چین، مراتوسدر اندونزی، لانگ سوندر ویتنام، آراندر بریتانیا و تونگوراهادر اکوادور را از نظر فرم معماری، مصالح بومی، انطباق با زمینشناسی، روایت فرهنگی و مشارکت جامعه محلی مورد بررسی قرار داده است. مبانی نظری پژوهش بر سه دیدگاه کلیدی استوار است: معماری زیستبومی بهعنوان زبان اقلیم و فرهنگ، الگوهای زنده طراحی از دیدگاه کریستوفر الکساندر، و ژئوپارک بهمثابه مدل میانرشتهای طراحی فضا. تحلیل محتوای منابع رسمی یونسکو، مقالات علمی و دادههای زمینشناسی و فرهنگی منطقه مراغه نشان میدهد که این منطقه با برخورداری از تنوع زمینشناسی، معماری صخرهای سنتی، مصالح بومآورد، رنگخاک خاص (اکسید آهن)، و روایتهای آیینی، ظرفیت بالایی برای تبدیلشدن به ژئوپارک جهانی دارد. نتایج تحقیق نشان میدهد که طراحی معماری در پیوند با بستر زمینشناسی، نهتنها به ارتقاء تجربه بازدیدکننده و حفظ میراث فرهنگی کمک میکند، بلکه زمینهساز توسعه پایدار، آموزش عمومی، و مشارکت فعال جوامع محلی در مدیریت ژئوپارک خواهد بود. در این چارچوب، دشت مراغه میتواند بهعنوان نمونهای موفق از همنشینی انسان، طبیعت و فرهنگ در قالب ژئوپارک جهانی معرفی شود.
