در دهه‌های اخیر، ژئوپارک‌ها به‌عنوان رویکردی نوین در مدیریت یکپارچه منابع طبیعی و فرهنگی، جایگاهی مهم در تحقق توسعه پایدار یافته‌اند. با وجود توجه گسترده به جنبه‌های زمین‌شناسی، مدیریتی و گردشگری ژئوپارک‌ها، بُعد معماری ـ به‌ویژه در پیوند با بستر طبیعی و فرهنگ بومی ـ در بسیاری از مطالعات مغفول مانده است. این در حالی است که در برخی ژئوپارک‌های موفق، معماری زیست‌بومی نقش مهمی در بازنمایی هویت فرهنگی و بهبود تجربه بازدیدکننده ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی ژئوپارک‌های جهانی یونسکو در نواحی کوهستانی، به بررسی نقش معماری زیست‌بومی در ارتقاء کیفیت فضایی و فرهنگی این مناطق پرداخته و قابلیت‌های دشت مراغه در شمال‌غرب ایران را برای تبدیل به ژئوپارک جهانی ارزیابی می‌کند.

سؤالات اصلی تحقیق شامل شناسایی الگوهای معماری زیست‌بومی در ژئوپارک‌های کوهستانی و بررسی میزان انطباق شرایط معمارانه، زمین‌شناسی و فرهنگی دشت مراغه با این الگوهاست. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای تطبیقی گزارش‌های رسمی یونسکو، اسناد علمی معتبر و داده‌های محلی است. در این راستا، پنج ژئوپارک منتخب از کشورهای چین، اندونزی، ویتنام، بریتانیا و اکوادور از نظر ویژگی‌های زمین‌شناسی، فرم‌های معماری سنتی، مصالح بومی، مشارکت محلی و روایت‌های فرهنگی بررسی شدند. سپس این شاخص‌ها با شرایط موجود در دشت مراغه تطبیق داده شد.

نتایج نشان می‌دهد که معماری بوم‌پایه در ژئوپارک‌های موفق، پیوندی عمیق با بستر زمین‌شناسی، اقلیم و فرهنگ محلی دارد و در شکل‌گیری فضاهایی معنادار و پایدار نقش دارد. دشت مراغه نیز با برخورداری از تنوع زمین‌شناسی، معماری سنتی قابل احیا و زمینه‌های فرهنگی زنده، ظرفیت بالایی برای پیوستن به شبکه ژئوپارک‌های جهانی دارد. در این میان، طراحی معمارانه هم‌راستا با ویژگی‌های زمین‌شناسی می‌تواند نقشی کلیدی در تحقق توسعه‌ای بومی‌گرا، مشارکتی و پایدار ایفا کند.