1
کارشناسی ارشد دانشگاه هنر اصفها ن، دانشگاه هنر اصفهان.
2
دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان.
10.30470/jaer.2026.2085089.1205
چکیده
تجربه معماری، فرآیندی ادراکی، چندحسی و بدنمند است که در آن کیفیت فضا، ماده و مقیاس از طریق ترکیب حواس چندگانه ارزیابی میشود و آگاهی از ترکیب تمام برداشتهای حسی به مغز منتقل میشود. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریات پدیدارشناختی مرلوپونتی و پالاسما مبنی بر بدنمندی ادراک و تجربه چندحسی از فضا، به دنبال خوانش چنین تجربهای، به عنوان تمرینی معمارانه، است. در واقع، تجربه یک فضا توسط تمام حواس را میتوان تمرینی تلقی کرد که معمار را قادر میسازد ضمن شناخت و درک بدنمندی خود در فضا، نسبت به ارائهی راهکارهای معمارانه اقدام نماید. در این راستا، این پژوهش با بهرهگیری از رویکرد پدیدارشناسانه (اول شخص) تحلیلی کیفی از فرآیند ادراک چندحسی در محدودهی گذر آقا نورالله نجفی اصفهان ارائه میدهد. فرآیند پژوهش شامل ثبت تجربیات زیسته پژوهشگر از طریق پرسهزنی در محدودهی پژوهش، مشاهده و یادداشتبرداری حسی، تحلیل و دستهبندی آنها در قالب نقشههای حسی (بینایی، شنوایی، بویایی-چشایی و لامسه-عضلانی) و در نهایت تلفیق این نقشهها در قالب یک نقشه چندحسی بوده است. بدین منظور، با فراتر رفتن از کاربرد سنتی نقشه به مثابه ابزار جهت یاب، از نقشهنگاری در مقام ابزاری زیباییشناختی جهت بازنمایی تجربهی زیسته چندحسی از فضا در قالب تصویر، استفاده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تجربه فضایی شهری ترکیبی از محرکهای حسی متنوع است که از طریق بدن تجربهگر به یک ادراک یکپارچه تبدیل میشود؛ برای مثال، ترکیب بوهای خاک، سبزینگی و غذا، صداهای محیطی و کیفیتهای لمسی مسیر (شامل حرکت، بافت جدارهها و محرکهای عضلانی)، حس سکونت و زیستپذیری را به فضا القا میکند. در نتیجه، نقشهبرداری چندحسی بهعنوان روشی نوآورانه، امکان بازنمایی این تجربه پیچیده را فراهم میسازد و میتواند بهعنوان ابزاری تحلیلی و طراحی برای معماران و طراحان شهری به کار رود.