پژوهش‌های معماری و محیط

پژوهش‌های معماری و محیط

تاثیر نور برکیفیت فضایی حمام های عثمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران.
2 دانشیار گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران.
3 استادیار گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران.
چکیده
نور طبیعی یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در شکل‌گیری کیفیت فضایی در معماری اسلامی و سنتی است که نه‌تنها عملکرد روشنایی را بر عهده دارد، بلکه در معناسازی، ادراک روان‌شناختی و ساماندهی حرکت در فضا نیز نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. در میان انواع بناهای سنتی، حمام‌های دورۀ عثمانی از جمله فضاهایی هستند که نورپردازی در آن‌ها اهمیت ویژه‌ای داشته است. با این حال، بررسی روابط دقیق میان نور طبیعی و کیفیت فضایی این حمام‌ها، به‌ویژه از منظر ادراک محیط، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر نور طبیعی بر کیفیت فضایی حمام‌های عثمانی انجام شده است و به بررسی نقش نور در ارتقای ادراک فضایی، آرامش روانی و تجربۀ آیینی کاربران در این فضاها می‌پردازد. روش تحقیق به‌کاررفته، توصیفی–تحلیلی با رویکرد کیفی است که بر تحلیل منابع کتابخانه‌ای، مطالعات تطبیقی و شناسایی شواهد معماری نور در نمونه‌های واقعی حمام‌های عثمانی تمرکز دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نور طبیعی در حمام‌های عثمانی نه صرفاً به‌منظور تأمین روشنایی، بلکه به‌عنوان یک عامل معنایی و ساختاری در سازماندهی فضایی استفاده شده است. توزیع نور در جداره‌ها و سقف، به‌ویژه از طریق نورگیرهای سقفی در گنبدها، به‌شکل کنترل‌شده‌ای انجام می‌گرفت که سبب شکل‌گیری فضاهایی درون‌گرا، آرام، یکنواخت و دارای حریم می‌شد. در گرمخانه، تمرکز نور طبیعی بر روی سنگ مرکزی (göbek taşı) سبب تأکید بر مرکزیت فضایی و جهت‌مندی حرکت می‌شد و در فضاهای خلوت، نور ملایم حس آرامش و امنیت را تقویت می‌کرد. همچنین تضاد نوری میان فضاهای مختلف مانند سربینه، میان‌در و گرمخانه، نه‌تنها به خوانایی فضایی کمک می‌کرد، بلکه نوعی تجربۀ آیینی را نیز در مسیر حرکت ایجاد می‌نمود. در نهایت، نتایج پژوهش حاکی از آن است که نور طبیعی در معماری حمام‌های عثمانی، در تعامل با ساختار فیزیکی و محتوای فرهنگی، عامل اصلی در خلق کیفیت فضایی مطلوب به‌شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Effect of Light on the Spatial Quality of Ottoman Baths

نویسندگان English

Zahra Babaee 1
Jamaluddin Soheili 2
Shaida Khansari 3
1 PhD student, Department of Architecture, Qazvin Branch, Islamic Azad University, Qazvin, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Qazvin Branch, Islamic Azad University, Qazvin, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Qazvin Branch, Islamic Azad University, Qazvin, Iran.
چکیده English

Natural light is one of the most important factors influencing spatial quality in Islamic and traditional architecture, serving not only as a source of illumination but also playing a decisive role in meaning-making, psychological perception, and the organization of spatial movement. Among various traditional building types, Ottoman bathhouses (hammams) are prominent architectural spaces in which lighting held special significance. However, the precise relationship between natural light and spatial quality in these baths-particularly from the perspective of environmental perception-has received limited scholarly attention. Therefore, the present study aims to analyze the impact of natural lighting on the spatial quality of Ottoman hammams, focusing on its role in enhancing spatial perception, psychological tranquility, and users’ ritual experience within these spaces. The research method is qualitative, based on a descriptive–analytical approach, integrating literature review, comparative analysis, and examination of architectural evidence in selected case studies of Ottoman hammams. The findings reveal that natural light in Ottoman bathhouses was employed not merely for illumination but functioned as a semantic and structural element in spatial organization. The distribution of light across walls and domes-especially through ceiling skylights-was executed in a controlled manner, creating inward-oriented, serene, and hierarchically defined spaces. In the hot room (sıcaklık/hararet), the focused beam of light on the central stone (göbek taşı) emphasized spatial centrality and guided users’ orientation. In the private chambers (halvets), soft lighting enhanced feelings of calm and security. The contrast in lighting across different spaces-such as the dressing room (soyunmalık/camekân), the intermediate warm room (ılıklık), and the hot room-not only improved spatial legibility but also created a ritual-like experience throughout the sequence of movement. Ultimately, the results indicate that natural light, interacting with architectural structure and cultural content, constitutes a fundamental factor in generating the desired spatial quality in Ottoman hammam architecture.

کلیدواژه‌ها English

Natural Light
Spatial Quality
Ottoman Hammams
Environmental Perception
Skylight