چکیده: افزایش جمعیت سالمندان در جوامع مدرن و تغییر ساختارهای جمعیتی، ضرورت توجه جدی به کیفیت فضاهای زیستی و طراحی محیط‌هایی متناسب با نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی این گروه سنی را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، معماری به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رفتارهای روزمره، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در حفظ استقلال فردی، ارتقای سلامت و تقویت احساس امنیت و رضایت‌مندی سالمندان ایفا کند.
این مقاله با هدف بررسی نقش معماری و محیط کالبدی در ارتقای رفتارهای خودمراقبتی سالمندان تدوین شده است و می‌کوشد با تحلیل اصول طراحی انسان‌محور، ارتباط میان ویژگی‌های کالبدی فضا با کیفیت زندگی، استقلال فردی و سلامت سالمندان این قشر را تبیین نماید. بر اساس مطالعات انجام‌شده، عواملی نظیر فراهم‌سازی محیط مناسب برای فعالیت‌های بدنی، مدیریت هیجانات و کاهش استرس، تامین آسایش و ایمنی محیطی، تعاملات اجتماعی و ارتباط با طبیعت، از جمله مؤلفه‌های مؤثر در بهبود رفتارهای خودمراقبتی و افزایش حس توانمندی سالمندان هستند.
این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی انجام شده و به‌منظور تبیین عملی شاخص‌های طراحی مطلوب، چند نمونه موردی منتخب از پروژه‌های معماری مرتبط مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج حاصل از این بررسی‌ها نشان می‌دهد که محیط‌های طراحی‌شده بر اساس رویکردهای انسان‌محور و سازگار با نیازهای سالمندان، می‌توانند به شکل معناداری سطح استقلال، مشارکت اجتماعی، سلامت روان و در نهایت رفتارهای خودمراقبتی آنان را تقویت کنند. در مجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که معماری نه‌تنها بستری فیزیکی برای سکونت، بلکه ابزاری راهبردی در توانمندسازی سالمندان، ارتقای رفاه و بهبود کیفیت زندگی روزمره آنان به شمار می‌آید.