1
کارشناس ارشد معماری پایدار، گروه معماری، دانشکده مهندسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
2
استادیار، گروه معماری، دانشکده مهندسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
10.30470/jaer.2026.2086197.1213
چکیده
افزایش جمعیت سالمندان در جوامع معاصر و دگرگونی ساختارهای جمعیتی، ضرورت توجه به کیفیت فضاهای زیستی و طراحی محیطهایی متناسب با نیازهای جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی این گروه سنی را بیش از گذشته آشکار ساخته است. سالمندان بخش قابل توجهی از فعالیتهای روزمره خود را در محیطهای ساختهشده سپری میکنند و کیفیت این محیطها میتواند بر میزان استقلال، احساس امنیت، مشارکت اجتماعی و سلامت عمومی آنان اثر مستقیم داشته باشد. از اینرو، معماری تنها بهعنوان ظرف فیزیکی سکونت تلقی نمیشود، بلکه بهعنوان عاملی مؤثر در شکلگیری رفتارهای روزانه و حمایت از فرایند سالمندی فعال و سالم مورد توجه قرار میگیرد.این پژوهش با هدف تبیین نقش معماری و محیط کالبدی در ارتقای رفتارهای خودمراقبتی سالمندان انجام شده است و میکوشد ارتباط میان ویژگیهای فضایی و کالبدی محیط با کیفیت زندگی، حفظ استقلال فردی، کاهش وابستگی و تقویت سلامت جسمی و روانی سالمندان را بررسی کند. در این راستا، مؤلفههایی همچون دسترسپذیری، ایمنی محیطی، تداوم حرکتی، وضوح فضایی، انعطافپذیری عملکردی، فضاهای تعامل اجتماعی و پیوند با طبیعت بهعنوان شاخصهای مؤثر بر خودمراقبتی مورد توجه قرار گرفتهاند.پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده و مبتنی بر مطالعات کتابخانهای، تحلیل نظری مبانی معماری سالمندمحور و بررسی چند نمونه موردی منتخب از پروژههای داخلی و خارجی مرتبط با فضاهای ویژه سالمندان است. نمونههای موردی با تمرکز بر نحوه پاسخگویی محیط به نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان تحلیل شدهاند تا شاخصهای طراحی مطلوب استخراج و مقایسه شوند.نتایج پژوهش نشان میدهد که محیطهای طراحیشده بر پایه اصول انسانمحور و سازگار با ویژگیهای دوران سالمندی، زمینه انجام فعالیت بدنی روزانه، کاهش استرس، افزایش احساس کنترل بر محیط، تقویت تعاملات اجتماعی و حفظ ارتباط با طبیعت را فراهم میکنند و در نتیجه رفتارهای خودمراقبتی سالمندان را بهطور معناداری ارتقا میدهند. همچنین فضاهای دارای خوانایی مناسب، امنیت حرکتی و فرصتهای مشارکت اجتماعی، نقش مهمی در تقویت عزتنفس و احساس توانمندی سالمندان دارند. در مجموع، یافتهها بیانگر آن است که معماری میتواند بهعنوان ابزاری راهبردی در توانمندسازی سالمندان، ارتقای رفاه، حفظ استقلال فردی و بهبود کیفیت زندگی روزمره آنان ایفای نقش کند.
