1
دانشیار گروه مهندسی معماری دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آیتالله بروجردی، لرستان، ایران.
2
دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلیسینا، همدان، ایران.
10.30470/jaer.2026.2081906.1191
چکیده
شهر تاریخی همدان، همواره بستر شکلگیری خانههایی با ساختارهای متفاوت در دورههای مختلف تاریخی بوده است. این پژوهش به دنبال ارزیابی درجه همپیوندی در نمونههایی از خانههای دوران قاجار و پهلوی است. مسئله اصلی تحقیق این است آیا تغییرات فرهنگی، اجتماعی و معماری که در این دو دوره رخ داده، باعث ایجاد تفاوت در ساختار فضایی و میزان همپیوندی فضایی شدهاند یا خیر. هدف این تحقیق، بررسی تفاوتهای ساختار فضایی خانهها در این دو دوره و بررسی اثرات آن بر کیفیت فضا است. این بررسی میتواند زمینهای برای بازخوانی ارزشهای فضایی معماری سنتی و الگوبرداری در طراحی معاصر را ممکن کند. این تحقیق با استفاده از روش تحلیل نحو فضاو با رویکردی تطبیقی، به بررسی همپیوندی فضایی در خانههای منتخب همدان در دورههای قاجار و پهلوی میپردازد. مبنای پژوهش بر این فرض است که نحوه سازمانیابی فضاها و میزان ارتباط آنها میتواند بازتابی از الگوهای فرهنگی، اجتماعی و شیوه سکونت در هر دوره باشد. بر همین اساس، نقشههای فضایی هر خانه ترسیم و در نرمافزار دپسمپ مورد تحلیل قرار گرفتهاند تا تفاوتهای ساختار فضایی دو دوره بهصورت مقایسهای مشخص شود. در این پژوهش، شش خانه از دوره قاجار و پهلوی در شهر همدان بهعنوان نمونههای موردی انتخاب و بررسی شدند. این شش نمونه بهدلیل سلامت کالبدی و در دسترس بودن نقشههای دقیق تاریخی انتخاب شدهاند. نتایج حاصل از بررسی این شش مورد مطالعاتی نشان داد که خانههای قاجاری، با الگوی درونگرا و تأکید بر سلسلهمراتب فضایی، در فضاهای مرکزی همپیوندی بیشتری را نشان میدهند. در مقابل، خانههای پهلوی با ساختار برونگرا، گرچه در برخی فضاهای ارتباطی مانند حیاط بیرونی همپیوندی بالاتری دارند، اما در مجموع انسجام فضایی متفاوتی نسبت به نمونههای قاجاری مشاهده میشود. نتیجهگیری بررسی نشان داد که گذار از معماری سنتی قاجار به معماری مدرن پهلوی، با تغییر در روابط فضایی و الگوی سازمانیابی خانهها همراه بودهاست. در دوره قاجار، سلسلهمراتب فضایی، اهمیت به حریم و یکپارچگی فضایی برجستهتر دیده میشود، اما در معماری پهلوی تمایل به سادگی و آزادی بیشتر در ارتباط فضاها مشاهده میشود؛ این تحول را میتوان بهعنوان بازتابی از تغییرات فرهنگی و اجتماعی عصر مدرن در ایران تفسیر کرد
حصاری,پدرام و مهربان,فاطمه . (1405). سنجش درجه همپیوندی در پیکرهبندی فضایی نمونههایی از خانههای دورهی قاجار و پهلوی در همدان. (e739027). پژوهشهای معماری و محیط, (), e739027 doi: 10.30470/jaer.2026.2081906.1191
MLA
حصاری,پدرام , و مهربان,فاطمه . "سنجش درجه همپیوندی در پیکرهبندی فضایی نمونههایی از خانههای دورهی قاجار و پهلوی در همدان" .e739027 , پژوهشهای معماری و محیط, , , 1405, e739027. doi: 10.30470/jaer.2026.2081906.1191
HARVARD
حصاری پدرام, مهربان فاطمه. (1405). 'سنجش درجه همپیوندی در پیکرهبندی فضایی نمونههایی از خانههای دورهی قاجار و پهلوی در همدان', پژوهشهای معماری و محیط, (), e739027. doi: 10.30470/jaer.2026.2081906.1191
CHICAGO
پدرام حصاری و فاطمه مهربان, "سنجش درجه همپیوندی در پیکرهبندی فضایی نمونههایی از خانههای دورهی قاجار و پهلوی در همدان," پژوهشهای معماری و محیط, (1405): e739027, doi: 10.30470/jaer.2026.2081906.1191
VANCOUVER
حصاری پدرام, مهربان فاطمه. سنجش درجه همپیوندی در پیکرهبندی فضایی نمونههایی از خانههای دورهی قاجار و پهلوی در همدان. پژوهشهای معماری و محیط. 1405;():e739027. doi: 10.30470/jaer.2026.2081906.1191
