ادراک فضا در میدان‌های شهری تاریخی، مفهومی فراتر از تحلیل‌های صرف کالبدی یا عملکردی است و در پیوندی تنگاتنگ با تجربه زیسته، حافظه جمعی و درگیری چندحسی کاربران شکل می‌گیرد. این فضاها، به‌ویژه در بافت‌های تاریخی، بستری برای تلاقی ابعاد جسمانی، ذهنی و عاطفی حضور انسان در محیط هستند. میدان پانزده خرداد (ارگ) به‌عنوان یکی از میدان‌های تاریخی تهران، با ساختاری متأثر از باغ‌سازی ایرانی، مجاورت با نهادهای حکومتی، بازار و کاخ گلستان، نمونه‌ای غنی از چنین فضاهایی به‌شمار می‌رود. وجود عناصر طبیعی چون آب، گیاه، صداهای محیطی و بافت‌های متنوع، به‌همراه هندسه فضایی منسجم، زمینه‌ساز شکل‌گیری تجربه‌ای چندوجهی از حضور در فضا شده است. در چنین بستری، مطالعه کیفیت‌های ادراکی میدان نه‌تنها امکان شناخت بهتر پیوند انسان و فضا را فراهم می‌آورد، بلکه می‌تواند الگویی برای بازآفرینی فضاهای عمومی تاریخی نیز ارائه دهد؛ الگویی که در آن، طراحی فضا مبتنی بر ادراک حسی، خاطره‌مندی و کیفیت‌های منظرین صورت می‌گیرد.

این پژوهش با هدف واکاوی تجربه حسی-فضایی کاربران میدان پانزده خرداد و در پاسخ به این پرسش انجام شده که چگونه عناصر طبیعی، هندسی و ادراکی در میدان ارگ، تجربه فضایی کاربران را شکل می‌دهند؟

روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر رویکرد پدیدارشناسی است. داده‌ها از طریق مشاهده میدانی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و ارزیابی حسی در سه حوزه بویایی، شنیداری و بساوایی گردآوری شده‌اند و با کدگذاری باز تحلیل شده‌اند.

نتایج این تحقیق حاکی از آن است که میدان پانزده خرداد، علی‌رغم برخی نارسایی‌ها، توانسته به‌واسطه طراحی متأثر از باغ ایرانی، بستری برای شکل‌گیری تجربه فضایی چندحسی فراهم سازد. صداهای طبیعی آب، رایحه گیاهان و رطوبت خاک، امکان تماس با آب و سایه‌اندازی درختان، همگی در خلق فضایی آرام، آشنا و خاطره‌انگیز نقش داشته‌اند. ارزیابی‌های حسی-فضایی نشان می‌دهد که نواحی پیرامون حوض‌ها، جوی‌ها و فضاهای سبز بیشترین استقبال کاربران را به خود اختصاص داده‌اند؛ چراکه تجربه‌ای ملموس، بدنی و عاطفی فراهم می‌سازند. با وجود کاستی‌هایی چون ضعف در پیوندهای بصری، کمبود تنوع رنگی و عدم فعالیت برخی جداره‌ها، میدان ارگ همچنان واجد کیفیت‌هایی است که می‌تواند الگویی برای بازآفرینی سایر فضاهای شهری تاریخی محسوب شود. بهره‌گیری آگاهانه از ویژگی‌های ادراکی و حسی این میدان، راهی برای طراحی فضاهایی فراهم می‌آورد که هم‌زمان به نیازهای عملکردی، زیبایی‌شناختی و تجربه‌محور پاسخ می‌دهند.