پژوهش‌های معماری و محیط

پژوهش‌های معماری و محیط

تحلیل تلفیقی انسجام فضایی مدارس سنتی ایران: ترکیب نحو فضا و خوانش مقطعی-سه‌بعدی در هشت مدرسه تاریخی با استفاده از تحلیل گراف دید (VGA)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه آموزش هنر، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه هنر و معماری، دانشگاه خاتم، تهران، ایران.
10.30470/jaer.2026.2090971.1223
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین انسجام فضایی مدارس سنتی ایران از طریق تلفیق تحلیل دوبعدی نحو فضا با ارزیابی مؤلفه‌های مقطعی و سه‌بعدی انجام شد. روش پژوهش، تحلیلی-تطبیقی است و در آن هشت مدرسه تاریخی با استفاده از تحلیل گراف دید (VGA) مورد بررسی قرار گرفتند. در مرحله نخست، شاخص‌های اتصال بصری، یکپارچگی بصری، کنترل، عمق میانگین و خوانایی با استفاده از نرم‌افزار دپس‌مپ استخراج شدند. در مرحله دوم، مؤلفه‌های کالبدی شامل نسبت محصوریت حیاط، سلسله‌مراتب ارتفاعی، میزان گشودگی جداره‌ها، تعداد طبقات، نوع پوشش فضاها و محورهای دید عمودی بر اساس پلان‌ها، مقاطع، نماها و اطلاعات کالبدی اندازه‌گیری یا برآورد شدند. سپس نتایج دو سطح تحلیل در قالب یک ماتریس تلفیقی مقایسه و تفسیر گردیدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که حیاط مرکزی در تمامی نمونه‌ها مهم‌ترین عنصر سازمان‌دهنده روابط دیداری و حرکتی است و تحلیل صرفاً دوبعدی برای تبیین کامل تجربه فضایی کافی نیست. در میان نمونه‌ها، مدرسه خان شیراز با میانگین یکپارچگی بصری ۱۶٫۸۲ و ضریب خوانایی ۰٫۹۷، بیشترین انسجام پیکره‌بندی را نشان داد. تحلیل مقطعی و سه‌بعدی نیز مشخص کرد که مرکزیت حیاط تنها به روابط افقی پلان وابسته نیست، بلکه با نسبت ارتفاع به عرض حیاط، سلسله‌مراتب میان حجره، رواق، ایوان و مدرس، میزان گشودگی جداره‌ها و ساختار پوشش فضاهای اصلی ارتباط دارد. مدرسه خان با شاخص تقریبی سلسله‌مراتب ارتفاعی ۱٫۸۲ و گشودگی بیشتر جداره‌ها، بیشترین همگرایی میان مرکزیت افقی پلان و تأکید عمودی ایوان‌ها را نشان داد. در مقابل، در مدرسه آقابزرگ کاشان، شاخص تقریبی سلسله‌مراتب ارتفاعی ۲٫۴۳، گنبدخانه، ایوان مرتفع و اختلاف تراز صحن‌ها بخشی از محدودیت‌های خوانایی پلان را جبران کردند. نتایج نهایی بیانگر آن است که تلفیق تحلیل نحو فضا با ارزیابی ویژگی‌های ارتفاعی، محصوریت، گشودگی، اختلاف تراز و ساختار سقف‌ها، چارچوب جامع‌تری برای درک سازمان فضایی مدارس سنتی ایران فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها