1
گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران.
2
دانشجوی دوم دکتری معماری، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران.
3
دانشجوی سوم دکتری معماری، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران.
10.30470/jaer.2026.2082059.1196
چکیده
باغ ایرانی به عنوان یکی از تجلیگاههای هنر ایرانی، نه تنها پدیدهای زیباییشناختی، بلکه متنی فلسفی، برآمده از حکمت ایرانی- اسلامی است. درک مفهوم حقیقتِ خلق باغ ایرانی با شناخت عمیق مفاهیم معنوی مستتر در آن، ما را در درک درست معیارهای هویتی این باغها یاری میبخشد. مطالعهی حاضر با هدف تبیین تأثیر آراء و اصول نظری حکمت متعالیه در اندیشههای ملاصدرا در خلق باغ ایرانی، در تلاش برای پاسخ به این سؤال است که، چگونه میتوان معماری باغ ایرانی را براساس حکمت متعالیه تبیین کرد. نوشتار حاضر، مطالعهای بنیادی- نظری با محوریت تأثیر تفکرات فلسفی بر آفرینش باغ ایرانی است؛ که بهصورت توصیفی- تحلیلی با استدلال منطقی صورت پذیرفتهاست. در بخش تحلیل محتوایِ متون فلسفی تمرکز بر حکمت متعالیه صورت پذیرفته و سپس در جهت کشف ارتباط میان مبانی حکمت متعالیه و آفرینش باغ ایرانی از طریق بهرهمندی از چهار اصل «اصالت وجود»، «وحدت وجود»، «اصل تشکیک وجود» و «حرکت جوهری»، اصول باغ ایرانی مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصل حاکی از آن است که باغ ایرانی در دورههای تاریخی مختلف، با تأکید بر اصول فلسفی حکمت متعالیه سعی در خلق فضای روحی معنوی و قدسی دارد. این معنویت در تمامی سطوح از مبانی نظری و الگوهای سازماندهی فضایی گرفته تا مصادیق کالبدی و حسی حضور دارد و جهتگیری طراحی آن را به سوی ذات الهی و حقیقت وجود هدایت میکند. از همین رو، باغ ایرانی در ذات خود نه تنها مجموعهای از فضاهای زیبا و کارآمد، بلکه تجسمی از اندیشهی الهی و حضور معنا در ماده است.
